दमकलाई धेरैले “राजनीतिक रूपमा भाग्यमानी शहर” भन्छन्। तीन पटक देशको प्रधानमन्त्री पाएको क्षेत्र, ठूला–ठूला घोषणाको केन्द्र, र विकासको मोडेल भनेर बारम्बार प्रस्तुत गरिएको नगर। तर जब दमकका गल्ली, गाउँ, बस्ती र घरभित्र पस्यो, त्यहाँ एउटा फरक कथा भेटिन्छ। त्यो कथा गफको होइन, यथार्थको हो। चम्किला संरचनाभन्दा परको, भाषणभन्दा परको, नागरिकले दैनिक भोगिरहेको जीवनको कथा।
विकास भन्ने शब्द जति धेरै प्रयोग हुन्छ, त्यति नै यसको अर्थ धमिलिँदै गएको छ। दमकमा पनि विकासलाई संरचनासँग मात्र जोड्ने प्रवृत्ति हावी छ। भ्यू–टावर, चौडा सडक, गेट र मूर्ति। तर विकासको मूल प्रश्न यिनै हुन् त ? कि विकास त्यो हो, जसले नागरिकको स्वास्थ्य सुरक्षित गर्छ, रोजगारी दिन्छ, भविष्यप्रति भरोसा जगाउँछ ?
भ्यू–टावर : उचाइ देखियो, तर गहिराइ हरायो
दमकको भ्यू–टावर बनेको छ। यसलाई उपलब्धिका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। तर प्रश्न टावर बनेकोमा होइन, त्यसको औचित्यमा हो। टावरले गरिबको भान्सामा के थप्यो ? बेरोजगार युवाको जीवनमा के परिवर्तन ल्यायो वा बिरामी नागरिकको उपचार सजिलो बनायो ?
बरु टावर निर्माणसँग जोडिएको जग्गा कारोबारले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाउँछ। सस्तोमा जग्गा किन्ने, विकासको नाममा मूल्य आकासिने, र नाफा सीमित समूहको हातमा जाने प्रक्रिया दमकमा नयाँ होइन। यस्तो विकास नागरिक–केन्द्रित होइन, दलाल–केन्द्रित हुन्छ। विकास यदि केहीको सम्पत्ति बढाउने साधन मात्र बन्यो भने, त्यो सार्वजनिक हित होइन, सार्वजनिक स्रोतको निजीकरण हो।
औद्योगिक पार्क : कागजको सपना, युवाको पलायन
दमक औद्योगिक पार्क वर्षौँदेखि चर्चामा छ। घोषणा भयो, नक्सा बन्यो, बजेट लेखियो। तर उद्योग खुलेन। रोजगारी सिर्जना भएन। आज पनि त्यो योजना कागजमै सीमित छ।
तर कागजमै सीमित नभएको कुरा के हो भने, खोलाको बगर किन्ने, मुआब्जाको नाममा सरकारी पैसा उठाउने प्रक्रिया। उद्योग नखुल्दा पनि केहीले फाइदा उठाइरहेका छन्। यहीँ प्रश्न उठ्छ यदि योजना कार्यान्वयन गर्ने इच्छाशक्ति थिएन भने, यति वर्ष किन झुलाइयो ?
यसको प्रत्यक्ष असर युवामा परेको छ। दमकका हजारौँ युवा आज विदेश छन्। रहरले होइन, बाध्यताले। उद्योग खुलेको भए, सीप र श्रम यहीँ खपत हुने थियो। तर विकासले रोजगारी दिन नसकेपछि जनशक्ति निर्यात हुनु स्वाभाविक भयो।
आदिवासी रंगशाला : उपेक्षाको प्रतीक
कमलको आदिवासी रंगशाला केवल एउटा संरचना होइन। यो राज्य र नेतृत्वको सोचको प्रतिबिम्ब हो। पुस्तौँदेखि सुन्दै आएको योजना, तर कहिल्यै पूरा नभएको सपना।
आदिवासी समुदायका लागि रंगशाला भनेको खेल मैदान मात्र होइन, पहिचान, सम्मान र अवसर हो। तर यो योजना लत्याइनु भनेको त्यो समुदायको आवाज प्राथमिकतामा नपर्नु हो। यसले नागरिकमा गहिरो निराशा जन्माएको छ हामी चुनावको बेला मात्रै सम्झिइन्छौँ।
संसारकै अग्लो बुद्ध मूर्ति : विकास कि भ्रम ?
दमकमा संसारकै अग्लो बुद्ध मूर्ति बन्ने घोषणा भयो। राष्ट्रिय स्तरमै चर्चा चल्यो। तर आज त्यो कुरा केवल गफ बनेको छ। यस्ता अतिरञ्जित घोषणाले केही समय लोकप्रियता त दिन्छ, तर दीर्घकालमा राजनीतिप्रति अविश्वास बढाउँछ।
विकास सपना बेच्ने विषय होइन। विकास भनेको साधारण तर पूरा गर्न सकिने काम गर्नु हो। ठूलो सपना देखाएर सानो काम पनि नगर्नु, नागरिकसँग गरेको बेइमानी हो।
स्वास्थ्य : प्रधानमन्त्रीको क्षेत्र, रिफरको शहर
तीन पटक प्रधानमन्त्री पाएको क्षेत्र दमकको स्वास्थ्य अवस्था गम्भीर प्रश्नको विषय हो। गम्भीर बिरामी हुँदा आज पनि दमकेलीहरू विराटनगर र बिर्तामोड धाउन बाध्य छन्।
दमक अस्पतालमा करोडौँ लगानी भएको छ। भवन बनेका छन्। तर विशेषज्ञ चिकित्सक छैनन्। उपकरण अपुरो छन्। सेवा सीमित छ। अस्पताल उपचार केन्द्रभन्दा बढी रिफर केन्द्र बनेको छ।
स्वास्थ्य नागरिकको आधारभूत अधिकार हो। यदि प्रधानमन्त्रीको क्षेत्रमै यो अधिकार सुनिश्चित हुन सकेन भने, अन्य क्षेत्रको अवस्था सहजै अनुमान गर्न सकिन्छ।
विपद् र नेतृत्व : हात्ती र कुर्सी
विकासको अर्को परीक्षा विपद्को बेला हुन्छ। दमक क्षेत्रमा हात्ती आतंक नयाँ होइन। जनता रातभर जाग्राम बसेर खेत र घर जोगाउँछन्। तर त्यस्तो बेला नेतृत्वको उपस्थिति दुर्लभ हुन्छ। संकटमा नागरिकसँग नउभिने नेतृत्वले समृद्धिको भाषण गर्नु असंवेदनशीलता हो। कुर्सी सुरक्षित हुँदा मात्रै देखिने नेतृत्व, संकट आउँदा अदृश्य हुनु, यही नै नागरिकको मुख्य गुनासो हो।
सडक : भत्काउने र बनाउने चक्र
दमकका सडकहरू पटक–पटक भत्काइन्छन्, फेरि बनाइन्छन्। १५ वर्षपछि बल्ल पिच भएको गाउँको सडकलाई विकासको उपलब्धि भनेर प्रस्तुत गरिन्छ। यदि योजना, गुणस्तर र दीर्घ सोच भएको भए, एउटै सडक पटक–पटक भत्काउनुपर्ने थिएन। यस्तो विकासले समय र स्रोत दुवैको दुरुपयोग गर्छ।
सेटिङको शासन
मालपोतदेखि पालिकासम्म सेटिङ चल्छ भन्ने गुनासो सर्वत्र सुनिन्छ। जग्गा पास, ठेक्का, सेवा प्रवाह सबैमा पहुँच हावी छ भन्ने नागरिकको अनुभव छ। यदि नेतृत्वले यो नदेखेको हो भने, त्यो अयोग्यता हो। देखेर पनि मौन बसेको हो भने, त्यो सहमति सरह हो। पारदर्शिता बिना विकास सम्भव हुँदैन।
पलायन : विकास असफलताको नतिजा
आज दमकमा छोरा–छोरी विदेश नगएको घर खोज्न गाह्रो छ। गाउँ वृद्ध र बालबालिकाले भरिँदै छ। यो केवल आर्थिक समस्या होइन, राजनीतिक असफलताको प्रत्यक्ष नतिजा हो। यदि विकासले यही परिणाम दिन्छ भने, विकासको परिभाषा पुनः लेख्नुपर्ने हुन्छ।
अब के गर्ने ? नागरिक र नेतृत्व दुवैको जिम्मेवारी
दमक अब प्रयोगशाला होइन। अब प्राथमिकता चाहिएको छ। भाषण होइन, कार्यान्वयन। घोषणापत्र होइन, समयसीमा। अब आउने नयाँ नेतृत्वले स्पष्ट भन्नुपर्छ स्वास्थ्यमा के गर्ने ? रोजगारी कसरी सिर्जना गर्ने ? सेटिङ कसरी तोड्ने ? नागरिकसँग कसरी जवाफदेही बन्ने ?
मत, मौनता र भविष्य
दमकको समस्या केवल एउटा व्यक्तिको वा एउटा पार्टीको मात्र होइन। तर नेतृत्वले जिम्मेवारी लिने आँट गर्नैपर्छ। नागरिकले पनि मौनता तोड्नैपर्छ। एक पटक मात्र, सचेत भएर सोच्ने समय आएको छ। एक पटक मात्र, मतको मूल्य बुझ्ने समय आएको छ।
पाउन अझै धेरै बाँकी छ। अब गुमाउन केही छैन। दमक अब गफले होइन, कामले चिनिनुपर्छ।
