बालबालिकामा वातावरणको असर

गङ्गाराम गड्तौला

गङ्गाराम गड्तौला

     गङ्गाराम गड्तौला

बाबुआमाका नजरमा छोराछोरी बिग्रिए । सोचेअनुरूपको पढी दिएनन् । पढाइमा रुचि छैन । भनेको मान्दैन । शिक्षकका नजरमा विद्यार्थी बिग्रिए । अनुशासन छैन । नैतिकता छैन । राम्ररी पढेन । होहल्ला, डुलघुम र मोजमस्तीमा मात्रै भुलिए । आजको बुझाइ यही छ । विद्यालय छन् । शिक्षक छन् । विद्यार्थी पनि छन् । तर शिक्षा छैन । अभिभावक भन्छन् — शिक्षकले पढाएनन् । शिक्षक भन्छन् — अभिभावकले संस्कार दिएनन् । दुवैको पन्छिने कुरा । मारमा बालबालिका ।

बालबालिका आफैँ बिग्रिँदैनन् । बिग्रनु र सप्रनुको ज्ञान उनीहरूमा हुँदैन । उनीहरू सिक्छन् — जे देख्छन् । उनीहरू सिक्छन् — जे हामी गर्छौं । हामीले भनेका कुरा त राम्रा छन् । त्यो चाहिँ उनीहरूले सुनेको कुरा । हामीले गर्ने व्यवहार कस्तो छ ? त्यो उनीहरूले देखेको कुरा । हामीबाट उनीहरूले के पाएका छन् ? त्यो उनीहरूले भोगेको कुरा । मानव मस्तिष्कले सुनेको कुरा चाँडै बिर्सन्छ । देखेको कुरा अलि लामो समय सम्झन्छ । भोगेको कुरा चिरस्थायी हुन्छ ।

अभिभावकले आदेश सुनाउँछाँै । शिक्षकले आदर्श सुनाउँछौँ । पढाइका क्रममा हामी बालबालिकालाई सुनाइरहेका छौँ । पट्यारलाग्दा कुरा । व्यावहारिक छैन । कथाजस्तो ‘इन्ट्रेस्टिङ’ पनि छैन । विषयवस्तुलाई कथा बनाएर पढाऔँ । रुचि जाग्छ । बालबालिका भाषण सुन्न चाहँदैनन् । त्यसमा मज्जा छैन । विषयवस्तुलाई कथा बनाएर एक दिन पढाइ हेरौँ । त्यो दिन हाम्रा लागि शैक्षिक जीवनको अविस्मरणीय हुनेछ । सुन्न सक्ने समय कति हो ? कसैले दर्शन, विचार वा आदर्शका विषयमा दिएको भाषण सुन्ने क्षमता मानिसमा कति हुन्छ ? बढीमा १२ मिनेट वयस्कमा । सात मिनेट बालकमा । यसको अर्थ भाषण विधि काम लाग्दैन । शिक्षकले बुझ्नुपर्ने ।

हाम्रो समाज आदेशमुखी छ । सानालाई ठुलाले आदेश दिने । सानाले केही जानेको छैन । उसका सबै कुरा गलत । हाम्रा सबै कुरा ठिक । यही आदर्शले हामीलाई निर्देशित गरेको छ । यही आदर्शको अनुकरण हामी गर्छौं । केटाकेटीलाई ‘तँ’ भनेर सम्बोधन गर्छौं । ऊबाट आफूलाई ‘तपाईं’ भनाउँछौँ । आफू सम्मान चाहने, अरूलाई सम्मान नगर्ने । ‘आफू सम्मान चाहनेले पहिले अरूको सम्मान गर्न सिक्नुपर्छ’ भनाइ ठिक छ । तर गराई ? अभिभावकबाट नानीहरूले संस्कार सिक्छन् । संस्कार अरूले सिकाउने होइन । बालक अभिभावकसँग कुरा गर्न चाहन्छ । कुरा गर्न समय दिऔँ । ऊ मन फुकाएर बाबुआमासित कुरा गर्न चाहन्छ । साथमै रहेर पनि बाबुआमाले आफूलाई समय नदिएपछि बालबालिका निराश हुन्छन् ।

केटाकेटी ठानेर उनीहरूका अगाडि झुटो नबोलौँ । फोनमा कुरा गर्दा सत्य बोलौँ । घरमै भएको मान्छे ‘बिर्तामोड वा काठमाडौँ गएको छु’ नभनौँ । खराब लत छ भने भरसक त्यागौँ । सकिँदैन भने उनीहरूका अगाडि त्यस्तो लत नदेखाऔँ । अर्थात् चुरोट, खैनी, पराग, रक्सी आदि खाने बानी छ भने यथाशक्य बालबालिकाको अगाडि प्रयोग नगरौँ । उसको सम्मानमा ठोस नर्पुयाऔँ । बालक भए पनि उसको आत्मसम्मान हुन्छ । ‘केटाकेटीलाई किन चाहियो ?’ नभनौँ । उनीहरू जिज्ञासु हुन्छन् । प्रत्येक जिज्ञासाको सकारात्मक समाधान दिने प्रयास गरौँ । विकसित राष्ट्रमा बालकलाई ‘नगर’ भन्नु हुन्न रे । त्यो नकारात्मक भयो । सकारात्मक सिकाऔँ । उदाहरणका लागि बालक कतै जान लाग्यो । हामी भन्छौँ — त्यता नजा वा त्यता नजाऊ । यसैलाई सकारात्मक बनाउँदा कतै जान लागेको बालकलाई यता आऊ भनेर आफूतर्फ आकर्षित गर्दा सकारात्मक प्रभाव पर्छ रे । विज्ञका कुरा । अभिभावकले बुझ्नुपर्ने ।

हामी कक्षामा हल्ला नगर भन्छौँ । हल्ला नगर्ने वातावरण बनाइ दिँदैनौँ । कक्षामा नाच्न लगाऔँ, नाच्छ । गाउन लगाऔँ, गाउँछ । चुट्किला सुनाऔँ, हाँस्छ । कथा सुनाऔँ, ध्यान दिएर सुन्छ । उसको आफ्नो बारेमा बोल्न लगाऔँ, बोल्छ । परिवार, छरछिमेक, नातागोता, आमाबाबाको बारेमा भन्न लगाऔँ, भन्छ । अनि आफूतर्फ आकर्षित गरेर पढाइ सुरु गराँै, मान्छ । हल्ला गर्दैन ।

पढाइलाई समूहमा गराऔँ । सबैलाई व्यस्त राख्ने प्रयत्न गरौँ । एकपछि अर्कोको पालो आउँछ र आफूले अरूलाई ध्यान दिनुपर्छ भन्ने हेक्का जगाऔँ । अर्काको सम्मान गर्ने बानी बसालौँ । नानीहरूलाई तपाईं भनेर सम्बोधन गर्नेबित्तिकै आधा समस्या समाधान हुन्छ । विषयवस्तुलाई रोचक बनाएपछि शतप्रतिशत समाधान हुन्छ । विधिका कुरा छन् । प्रविधिका कुरा छन् । अहिले अमेरिकाको विधि नेपालमा प्रयोग गर्न सकिन्छ । त्यताको प्रविधि पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ । केवल सिर्जनशील बन्न आवश्यक छ । कसरी हुन्छ, कक्षालाई रमाइलो बनाउने प्रयत्न गरौँ । बालकहरू सामाजिक हुन्छन् । तिनको सामाजिकता र बाल्यकाल ध्वस्त नपारौँ । तर इनारमा फसेको मान्छे निकाल्न इनारमै पस्नु आवश्यक छ । यस कुरालाई मनन गरौँ । हामी ३५-४० वर्षका मानिसले नेताको राजनीतिक भाषण सुने जस्तो ४-५ वर्षको बालकबाट अपेक्षा नगरौँ । शिक्षकले मनन गर्ने कुरा ।

बालबालिका गैरजिम्मेवार बन्दै छन् । व्यक्तिवादी बन्दै छन् । अनैतिक बन्दै छन् । चरित्रहीन बन्दै छन् । हामी भन्छौँ, प्रविधिले बिर्गायो । सञ्चारले बिर्गायो । उसको हातमा प्रविधि कसले राखिदियो ? प्रविधिले कहिल्यै मान्छे बिगार्दैन । त्यसको दुरुपयोगले मानिस कुलतमा फस्छ । कुलतले उसलाई बिगार्छ । गाँजा, भाङ र रक्सी मात्रै कुलत होइनन् । मोबाइल, गेम, फेसबुक र युट्युब पनि कुलत बन्न सक्छन् । हाम्रा नानीलाई मोबाइल गेममा अभ्यस्त कसले बनायो ? हिजो हामीले नै होइन ? हो नि । आफूलाई झिँजो नगरोस् भनेर गेम खोलेर हामीले त छाडिदिएका हौँ नि । टिभी खोलिदिएर घरमै थुनी हामी बाहिर पनि त गएका हौँ । त्यति मात्र कहाँ हो र, होमवर्क र्ग भनेर उसलाई थर्काउँदै आफूले टिभी खोलेर पनि त हेरेका हौँ । अनि फोन आउँदा उसैलाई फोन उठाउन लगाएर ममी वा बाबा घरमा हुनुहुन्न भन्न लगाएको कसले नि ? त्यो संस्कार हो कि होइन ? पहिलो र महत्वपूर्ण संस्कार त्यही हो — सत्य र असत्यको । संस्कारको बीऊ ।

बीऊ नरोपी बोट उम्रँदैन । बोट नउम्री फल लाग्दैन । हाम्रा नानीहरूमा नकारात्मकताको बीऊ कसले रोपिदियो ? अनि कसले मलजल र्गयो र फैलँदै छ नकारात्मकता ? अरूका बालबच्चा बिगार्ने ठेकेदारहरू छन् भने अर्कै कुरा, नत्र एकछिन हामी अभिभावक र शिक्षकले गम्भीर भएर सोचौँ । आफलाई साक्षी राखेर सोधौँ, बालकको भविष्य निर्माणमा हामीले कति सही गरेका छौँ । र, कति गलत ? गलत छन् भने आजैदेखि सुधारौँ । सही छन् भने अरूलाई पनि सिकाऔँ । मेरो भनाइ यत्ति हो, बालक आफैँ  बिग्रँदैन ।

(लेखक कर्णाली एजुकेसन फाउन्डेसन बुद्धशान्तिका प्राचार्य हुन् ।)

मङ्ल, मंसिर १८, २०७५ मा प्रकाशित

यसमा तपाइको मत

फिचर समाचार बाट अन्य

आन्तरिक राजस्व कार्यालय दमकले लक्ष्य भन्दा बढि राजश्व उठायो

दमक, ८ साउन । यहाँस्थित आन्तरिक राजश्व कार्यालय दमकले गत आर्थिक वर्षमा लक्ष्य भन्दा बढि राजश्व संकलन गरेको छ । कार्यालयले रु ५१ करोड ६० लाख रुपैयाँ राजश्व संकलन गर्ने लक्ष्य राखेको थियो ।...

कमल खोला बस्तीमा पस्यो,सयौं विगाहा जमीन डुवानमा

दमक,८ साउन । झापाको कमल गाउँपालिका र शिवसताक्षीमा वीचमा पर्ने कमल खोलामा आएको बाढीले स्थानीय सानो केर्खामा खोला पसेको छ । लगातार परेको वर्षाका कारण कमल खोलामा आएको बाढीले दुई दिन अघि त्यहाँ वस्दैआएका...

दमकको एक मात्र सरकारी अस्पताल आफै बिरामी, भिडियो एक्स रे एक महिना देखी बन्द

दमक | झापा दमकको एक मात्र सरकारी अस्पताल दमक अस्पतालमा विगत ३ सातायता देखि भिडियो एक्स—रे मेसिन विग्रिएपछि सेवाग्राहीहरु मारमा परेका छन । अस्पतालको भिडियो एक्स रे मेशिन बिग्रिएपछि नेपाल सरकारको स्वास्थ्य विमा गराएका विमक...

मायादेखि सेक्ससम्मका कुराकानीमा यसरी इमोमा फसे झापाका एक व्यवसायी, घटनामा संलग्न पक्राउ

झापा । बिर्तामोडका एक व्यवसायीलाई उनको नम्बरमा एक साता अघि फोन आउँछ । को बोल्नु भएको ?–व्यवसायीले प्रश्न गरे । नम्र स्वरमा महिलाको आवाज आएपछि ब्यवसायीसँंग परिचय आदानप्रदान भयो । त्यही चिनजानपछि सामाजिक सञ्जाल इमोमा...

फिदिम नगरपालिका–१ का वडाध्यक्ष मोक्तानको निधन

पाँचथर,७ साउन । पाँचथरको फिदिम नगरपालिका वडा नम्बर–१ का वडाध्यक्ष हर्क मोक्तानको निधन भएको छ । मोक्तानको सोमबार साँझ ७२ वर्षको उमेरमा फिदिम–१, मा रहेको निजी निवासमा निधन भएको हो । वडाध्यक्ष मोक्तान मधुमेहसहित विभिन्न रोगको...

खोेल्सीमा डुवेर वृद्धको ज्यान गयो

दमक,७ साउन । झापाको दमक नगरपालिका वडा नम्बर २ स्थित खरखरे खोल्सीमा डुवेर दमकका एक जना वृद्धको ज्यान गएको छ । इलाका प्रहरी कार्यालय दमकका प्रहरी नायव उपरिक्षक श्यामल सुब्बाका अनुसार यसरी ज्यान जानेमा...

 इस्टु भद्रपुर अध्यक्षमा अधिकारी

भद्रपुर,६ साउन । संस्थागत बिधालय शिक्षक युनियन (इस्टु) भद्रपुरको नगर अधिबेशन सम्पन्न भएको छ । द्रोण अधिकारीको नेतृत्वमा ११ सदस्यीय कार्यसमिति घोषणा गर्दै अधिबेशन सम्पन्न गरिएको हो । कार्यक्रममा धारणा राख्दै कार्यक्रमका प्रमुख अतिथि तथा...

शिवसताक्षीमा विपीको स्मृति दिवस मनाईयो

दुधे, साउन ६ । महानायक विपी कोईरालाको ३७ औ स्मृति दिवस जिल्लाको शिवसताक्षीमा पनी बिविध कार्यक्रमका साथ मनाइएको छ । महाभारतकालिन ईतिहासमा बर्णित जिल्लाको धार्मिकक तथा पर्यटकीयस्थल सताक्षीधामका साधु र श्रीहरी वेद विद्यालयका विद्यार्थीलाई...

निर्माणाधीन मन्दिरको छतले किच्दा दुई जनाको मृत्यु

पाँचथर । पाँचथरको हिलिहाङ गाउँपालिका–७ भारपाको टारी भन्ने स्थानमा निर्माणाधीन मन्दिरको छतले किच्दा दुई जनाको मृत्यु भएको छ । स्थानीय अर्जुन रिजालका अनुसार आज बिहान करीब ९ बजे निर्माणाधीन मन्दिरको छतको सटिङ खुस्काउने क्रममा मन्दिरको...

सुनसरीमा एकको घाँटी रेटी हत्या

सुनसरी | सुनसरीको देवानगञ्ज गाउँपालिका–२ बजार क्षेत्रमा रहेको रामजानकी मन्दिर नजिक आज बिहान घाँटी रेटी एक भारतीय नागरिकको हत्या भएको छ । भारत अररीया जिल्ला मानिकपुरका करिब ४० वर्षीय बिलु यादवको घाँटी रेटी हत्या गरिएको...