परम्परागत मान्यताका पछाडि लुकेका छन् रहस्य

थाहा पाउनुहोस् वैज्ञानिक कारण

हाम्रो दमक

बिर्तामोड । ‘राती कुचो लगाउनु हुन्न है ।’ बाबुबाजेले यसरी सर्तक गराउँदा हामी ठान्छौं, बुढाको आडम्बरी कुरा । उहाँहरु सर्तक गराउनुहुन्छ, ‘फुटेको ऐना हेर्नु हुँदैन ।’ हामी यस्ता भनाईमा ढोंग वा अन्धविश्वास देख्छौं । ‘सन्को भाँच्दै बस्नु हुँदैन’ बुढाहरुले सजग गराउँदा हामी त्यसलाई कतिपनि पत्याउँदैनौ ।

तर, हाम्रा पितापूर्खाको मनगडन्ते कुरा हुन् यी ? अन्धविश्वास हुन् ? आडम्बर हुन् ?

सोचौं त, किन उनीहरुले यसो भने होलान् । विज्ञान र प्रविधिको युगमा बाँचिरहेका हामीलाई बुढाहरुको यस्तो कुरा वाहियात लाग्छ । हामी ठान्छौं, ‘बुढाहरुलाई केही थाहा छैन । अन्धविश्वासका कुरा गर्छन् ।’ यद्यपी हामीले कहिल्यै मनन गरेका छौं ? उनीहरुले किन यसो भने । यसको पछाडि केही कारण पो होला कि ?

वास्तवमा हाम्रा पिता पूर्खाले जुन प्रचलन स्थापित गर्न खोजे, त्यसको पछाडि ढोंग वा भ्रम छैन । बरु वैज्ञानिक कारण छ । उनीहरुले त्यसै यस्ता कुराहरु भनेनन्, जो हाम्रो व्यवहारिक जीवनका लागि उपयोगी छैन ।

रुढिवादी होइन, वैज्ञानिक

हाम्रो समाजमा त्यस्ता धेरै धार्मिक मान्यता प्रचलित छन्, जसपछाडिको मूल कारण धर्मभन्दा बाहिरको छ तापनि तिनलाई समाजले धर्मकै नाममा  स्थापित वा प्रचलित गरेको छ । देश, काल एवं परिस्थितिगत व्यवस्था तथा सामाजिक कल्याणका उद्देश्यले प्रचलित त्यस्ता मान्यतालाई आजको सन्दर्भमा वैज्ञानिकताको कसौटीमा राखेर हेर्नु आवश्यक छ ।

आजको तार्किक पुस्तालाई धर्मप्रति विश्वास जगाउन तथा पुराना चालचलन जति सबै रुढिवादी हुन् र ती त्याज्य छन् भन्ने भ्रम हटाएर व्यक्तिगत एवं सामाजिक कल्याणको माध्यम बनाउनु आवश्यक छ ।

यहाँ त्यस्ता केही सामाजिक मान्यताहरुको चर्चा गरिएको छ जसलाई स्थापना त धर्मको नाममा गरियो तर तीमध्ये अधिकांशको मूल उद्देश्य सामाजिक कल्याण नै थियो । यसैगरी कतिपय मान्यता पौराणिक आदर्शको अनुकरणका कारण समेत भएको पाइन्छ ।

साँझमा नबढार्नु, सिसा फुट्नु, फुटेको ऐना नहर्नु, सुन हराउनु, गर्भवती महिलाले खोलो तर्नु, दैलोमा नबस्नु, गोडा खापेर नबस्नु आदि कुराका पछाडि यही रहस्यले काम गरेको छ । हेरौँ केही मान्यता र ती पछाडिको कारण:

राती किन नबढार्नु ?

साँझ तथा रातको समयमा कुचो लगाउनु अशुभ मानिन्छ । आजसम्म पनि कतिपय घरमा यो प्रचलनलाई दृढतापूर्वक पालन गरिन्छ । यसपछाडिको धार्मिक मान्यता के छ भने राति कुचो लगाउँदा लक्ष्मी अर्थात् सम्पन्नताबाट टाढा भइन्छ । यसको वैज्ञानिक एवं व्यावहारिक पक्ष केलाउँदा के अनुमान लगाउन सकिन्छ भने प्राचीन समयमा बिजुली बत्तीको व्यवस्था थिएन । टुकी, दियालो, लालटिन आदि बाल्दा अहिलेको जस्तो पर्याप्त उज्यालो आउँदैनथ्यो ।

मधुरो प्रकाशमा बढार्दा यदाकदा घरबाट महत्वपूर्ण वस्तु हराउने सम्भावना रहन्थ्यो । फोहोरसँगै मूल्यवान् सामान हराउनसक्ने सम्भावनामाथि विचार गरी बढार्न नै रोक लगाइयो । मूल्यवान् वस्तु लक्ष्मी अर्थात् सम्पन्नता प्रदान गर्ने वस्तु भएकाले राती बढार्दा लक्ष्मीले छाड्छिन् भनेर धार्मिकताको जलप लगाई बढार्न रोक लगाइयो ।

सिसा फुट्नु

सिसा फुट्नुलाई पनि अशुभ मानिन्छ । यसका पछाडि लुकेको वास्तविक कारण केलाउँदा के देखिन्छ भने यो मानिसको कुशलतासँग जोडिएको छ ।

सिसा फुटेर भुइँमा छरिएपछि त्यसका मसिना कण जतिसुकै सफा गरे पनि भुइँमै टाँसिएर रहनसक्छन् । यसबाट परिवार तथा आगन्तुक व्यक्तिलाई त्यो कण बिझ्ने डर भइरहन्छ । खासमा पहिलेका घरहरुमा अहिलेको जस्तो ढलान, टायल, मार्बल आदिको चलन थिएन, भुइँमा माटो अथवा गोबरले लिपिएको हुन्थ्यो जसमा सिसाका कण सजिलैसँग टाँसिएर रहनसक्थे ।

त्यसले ठूलै समस्या निम्त्याउनसक्ने भएकाले धर्मको डर देखाएर सिसा फुट्यो भने अलच्छिन लाग्छ भन्दै मानिसलाई सचेत तुल्याउने काम गरिएको देखिन्छ । तसर्थ मानिसहरु सावधान रहून् र चोटपटक लाग्नबाट जोगियून् भन्ने मान्यताका साथ यसलाई अशुभ मानिएको हो भन्न सकिन्छ ।

सुन हराउनु

हाम्रो समाजमा सुन हराउनुलाई आज पनि अत्यन्त अशुभ मानिन्छ । सुनमा लक्ष्मीको वास हुन्छ भन्ने मान्यता छ, तसर्थ सुन हराएपछि लक्ष्मीले छाडेर जान्छिन् भनेर विश्वास गरिन्छ । वास्तवमा सुन सर्वकालीन बहुमूल्य धातु हो ।

यो आकर्षक धातु मात्र नभई सम्पन्नताको प्रतीक समेत हो । आर्थिक संकट परेका बेला सुनलाई प्रयोगमा ल्याएर संकट निवारण गर्न सकिन्छ । पैसाको आखिरी परेका समयमा सुन छ भने सजिलै बन्धकी राखेर पैसा निकाल्न सकिन्छ ।

यस्तो बहुमूल्य धातु हराउनु निश्चय पनि  ठूलो आर्थिक हानि हो । यही तथ्यलाई दृष्टिगत गरी सुनलाई संरक्षित गर्ने उद्देश्यका साथ सुन हराउनु अशुभ हुन्छ भन्ने धार्मिक मान्यताको विकास गराएको बुझिन्छ ।

जुठोसुतक

धार्मिक मान्यताको कुरा गर्दा जुठोसुतकलाई भुल्न मिल्दैन । घरमा कसैको मृत्यु हुँदा जुठो तथा जन्म हुँदा सुतक बार्ने प्रचलन छ । जुठोसुतक बार्नुका पछाडि विशेष रुपले स्वच्छता एवं संक्रमणबाट जोगिने उद्देश्य रहेको पाइन्छ ।

गर्भवतीले नदी पार गर्नु

गर्भवतीले नदी पार गर्नु अशुभ मानिएको छ । यसका पछाडि सुरक्षा चासो जोडिएको पाइन्छ । प्राचीन समयमा साँघु, पुल आदिको व्यवस्था थिएन तसर्थ उतिबेला हिँडेर, पौडेर वा डुंगा आदिमा बसेर नदी पार गर्नुपर्ने हुन्थ्यो जसबाट दुर्घटनामा पर्ने सम्भावना पनि बढी हुन्थ्यो । महिलाका लागि संवेलनशील यो अवस्थामा जोखिम मोल्दा आमा तथा शिशु दुवैको ज्यान खतरामा पथ्र्यो । त्यसबाट जोगिन वा गर्भवतीको सुरक्षालाई दृष्टिगत गरी गर्भवतीले खोला तर्नुहुँदैन भन्ने धार्मिक मान्यता स्थापित गरिएको पाइन्छ ।

दैलोमा बस्नु

घरको दैलो वा ढोकाको संघारमा बस्नुलाई अशुभ मानिन्छ । यसो गर्नाले आयु क्षीण हुन्छ भनिन्छ । यसका पछाडि अन्य ठोस कारण भन्दा पनि पौराणिक मिथकलाई आधार बनाइएको पाइन्छ । भगवान् विष्णुले नृसिंह अवतार लिई हिरण्यकशिपुको वध गर्दा उसलाई दैलोमा राखेर काखमा लिई नंग्राले छाती चिरेर मारिएको थियो । यसैलाई आधार बनाएर दैलोमा बस्नु हुँदैन भनिएको देखिन्छ ।

उपरखुट्टी लगाएर सुत्नु

उपरखुट्टी लगाएर सुत्दा पनि आयु क्षीण हुने सामाजिक मान्यता छ । यसका पछाडि पनि पौराणिक सन्दर्भ गाँसिएको देखिन्छ । कथाअनुसार भगवान् कृष्णको गोडामा मणि थियो जुन सदैव चम्किरहन्थ्यो । एक दिन कृष्ण जंगलछेउको चौरमा उपरखुट्टी लगाएर सुतिरहेका बेला सिकार खेल्न आएको व्याधाले टाढाबाट देख्यो ।

उसले चम्किरहेको वस्तु हरिणको आँखा होला भन्ने ठानेर निशाना साध्यो । व्याधाले हानेको वाण आएर कृष्णको गोडा छेड्यो । यसैलाई कारण बनाएर कृष्ण गोलोकधाम गए । यसैलाई आधार बनाएर के भन्न थालियो भने उपरखुट्टी लगाएर सुत्यो भने आयु घट्छ ।

शुक्र, असार २९, २०७५ मा प्रकाशित

यसमा तपाइको मत

समाज बाट अन्य

दमकमा प्रचारात्मक सरसफाई

दमक,१० माघ । गोपाल किराती नेतृत्वको नेपाल कम्यूनिष्ट पार्टी माओवादी केन्द्रले विहिबार दमकमा आसन्न महाधिबेशनलाई लक्षित गरि प्रचारात्मक सरसफाई कार्यक्रम गरेको छ । फागुन १ गते काठमाण्डौमा हुन गइरहेको पार्टीको आठौ राष्ट्रिय महाधिबेशनलाई सफल बनाउन...

दुर्घटनाका घाईते सहचालकले उपचार पाएनन

‘दमक ,१० माघ । १० महिना अघि काठमाडौंको पेप्सीकोलामा बस दुर्घट्नामा परी सख्त घाईते भएका सहचालक तेह्रथुमको आठराई गाउँपालिका वडा नं २ खाब्लालुङका २६ बर्षिय मनकुमार लकान्द्री उपचार अभावमा भौतारिरहेका छन् । अन्नपूर्ण यातायातको बा...

समाजद्धारा पीडित परिवारलाई सहयोग

शिवसताक्षी,९ माघ । गत कार्तिक ३० गते कुवेतमा हृदयघात भई कुवेतमा निधन भएका झापा, शिवसताक्षी ९ माइधारका ३७ वर्षिय विष्णुकुमार घिमीरेको परिवारलाई झापाली समाज कुवेतले नगद रु १ लाख ५० हजार ५ सय रुपैया...

दमकमा शुक्रवार लिम्बुवान बहस हुदै

दमक, ९ माघ । लिम्बु विद्यार्थी मञ्चले दमकमा माघ ११ गते शुक्रवार लिम्बुवान सम्बन्धी बहस गर्ने भएको छ । लिम्बुवान प्राप्तिको आन्दोलनलाई सघाँउ पुरयाँउन उद्देश्यले लिम्बुवान सम्बन्धी बहस सहित अन्तरकृया गर्ने भएको मञ्चका केन्द्रीय अध्यक्ष...

उत्कृष्ठ विद्यार्थीलाई स्वर्णलक्ष्मीको सम्मान

दमक,९ माघ  । दमक – ८ स्थित स्वर्णलक्ष्मी बचत तथा ऋण सहकारी संस्थाले सामाजिक उत्तरदायित्व अन्तर्गत २ जना उत्कृष्ट विद्यार्थीहरुलाई पुरस्कृत गरेको छ । दमक –२ स्थित हिमालय नमुना माविको ६३ औं बार्षिकोत्सव कार्यक्रमका बीच...

दमकमा छोराको कुटपिटबाट बाबुको मृत्यु

दमक, ९ माघ । झापाको दमकमा छोराको कुटपीटबाट बाबुको मृत्यु भएको छ । दमक–  ६ स्थित रातो पुल बस्ने राजन न्यौपाने र छोरा विशाल न्यौपाने वीच घरायसी विषयमा बुधबार दिउँसो झगडा हुदाँ छोराको कुटपीटबाट ५८...

दमकमा बाह् दिने पाँचौ फूडफेस्टिवल हुने

दमक,९ माघ । दमकमा यहि फागुन १ गतेदेखि १२ गतेसम्म पाँचौ दमक फूडफेस्टिवल तथा सांस्कृतिक पर्यटन महोत्सव २०७५ हुने भएको छ । खाद्य परिकारहरुसहित स्थानीय क्षेत्रको व्यवसायिक प्रवद्र्धन गर्ने उद्देश्यले यसवर्ष समेत फेस्टिवललाई निरन्तरता...

वान्तवाको स्मृतिमा विद्यालयमा प्रवेशद्धार

दमक, ९ माघ। झापाको कमल गाँउपालिका ५ स्थित मंगलमय माध्यमिक विद्यालयका जग्गादाता समेत रहेका पूर्वअध्यक्ष सन्तकुमार वान्तवाको स्मृतिमा उनका परिवारले विद्यालयमा प्रवेशद्धार निर्माण गरिदिएका छन् । कमल ६ बस्ने स्व.वान्तवाको धर्मपत्नी कृष्णकुमारीसहित छोराहरु कमल,गणेश र...

जयेन्द्रप्रसाद प्रसाई साहित्य सेवा कोषले भारति र धराबासी सम्मानित हुँदै

विर्तामोड । जयेन्द्रप्रसाद प्रसाई साहित्य सेवा कोषले प्रत्येक वर्ष प्रदान गर्दै आएको साहित्य तथा पत्रकारिता पुरस्कारका लागि कृति तथा प्रतिभा छनौट गरेको छ । कोषले यसबर्ष झापा घर भई काठमाडौं बस्दै आएकी श्रष्टा अर्चना...

बुद्धशान्तिको होक्सेमा १७ औं चरणमा स्कन्द पुराण लाग्दै

बुधबारे । आनन्देश्वर शिव मन्दिर तथा गुरुकुल संस्कृत पाठशाला बुद्धशान्ति–१ होक्सेको ४८ औं वार्षिकोत्सवको अवसर पारेर विश्व शान्तिको कामना सहित सञ्चालनमा आइरहेको गुरुकुल पाठशालाको स्तरउन्नती, भवन निर्माण तथा मन्दिर घेराबारा गर्ने उद्देश्यले स्कन्द महापुराण...