लोकतन्त्रको १२ बर्ष ! कति लोकप्रिय कति अलोकप्रिय ?

आजको दिन नेपालीजनले गर्वका साथ १२ औं लोकतन्त्र दिवस मनाउँदै आएका थियौंं ।

विष्णु पौडेल

२०६३ साल वैशाख ११ गते अर्थात १२ बर्ष अघि आजको दिन नेपालको राजनीतिक व्यवस्था परिवर्तनको इतिहासमा महत्वपूर्ण दिन । आजको दिन नेपालीजनले गर्वका साथ १२ औं लोकतन्त्र दिवस मनाउँदै आएका थियौंं । यस दिन दिइदै आएको सार्वजनिक विदा भने कटौती भईसकेको छ ।

लोकतन्त्र अर्थात जनतामाथि जनताकै प्रतिनिधिबाट शुरु भएको शासन अभ्यासको यो १२ बर्षलाई संख्यात्मक हिसाबबाट कम्ती मान्न सकिएला तर नेपालको राजनीतिक परिवर्तनको इतिहासलाई हेर्ने हो भने यो एउटा राजनीतिक व्यवस्थाको अनुभव र अनुभुतीका लागि काफी समय हो । नेपालको संबैधानिक राजतन्त्रलाई जनताको बलमा शुरु भएको जनआन्दोलन २०६२-०६३ ले आजकै दिन घुँडा टेकाएको आम जनमानसमा ताजै छ । त्यो जनआन्दोलनको अन्तिम दिन २०६३ वैशाख ११ अर्थात १२ बर्ष अघि आजकै दिन तत्कालिन राजा ज्ञानेन्द्र शाहले विघठित संसद् पुनःस्थापना गर्दै जनताको नासो जनतालाई नै दिएँ भन्दै नारायणहिटी दरबारबाट बाहिरिएका थिए ।

त्यो गर्वानुभुति गराउने ऐतिहासिक आन्दोलनका बारेमा एकाथरीले जे सुकै टिप्पणी गरेपनि त्यो आन्दोलन जनताका अधिकार स्थापनाका लागि र शाही सत्तालाई सधैंका लागि विदा गर्दै जनसत्ता स्थापित गर्ने कदममा महत्वपूर्ण थियो । त्यो यथार्थलाई स्वयम् तत्कालिन राजा ज्ञानेन्द्रले समेत आत्मसाथ गरेरै जनताको नासो जनतालाई नै फिर्ता गरेको घोषणा गरेको यथार्थ कसैले लुकाएर लुक्दैन ।

यहि सन्दर्भमा बन्दुकको नालबाट राज्यसत्ता कब्जाको सपना देखेर रक्तपातपूर्ण जनयुद्धमा होमिएको तत्कालिन नेकपा माओवादी र नेपाली कांग्रेसको नेतृत्वमा रहेको शान्तिपूर्ण सडक आन्दोलनकारी तत्कालिन सात राजनीतिक दलहरुका बीचमा १२ बुँदे सहमति भई शुरु भएको १९ दिने ऐतिहाँसिक जनआन्दोलनको यथार्थलाई पनि बंग्याउनु गल्ती हुनेछ ।

दोषी को ?

मुलुकमा राजनीतिक परिवर्तनको श्रृखंलामा २०६२-०६३ को जनआन्दोलन अर्को एउटा इँटा बनेको यथार्थ त छदैछ तर यससंगै जनताको अपेक्षा फेरी–फेरी यो श्रृखंला दोहोर्याउनु नपरोस भन्नेनै थियो । राजनीतिक बहसका क्रममा २००७ सालको हाराहारीदेखिनै उठेको महत्वपूर्ण एजेण्डा थियो संविधान सभा । आधा शताब्दीपछिको जनआन्दोलन ६२-६३ ले जनताको संविधान जनताकै प्रतिनिधिबाट लेख्ने थलो संविधान सभाको अपेक्षा राखेको थियो । जनआन्दोलनकै दबाबमा ११ वैशाखमा तत्कालिन राजाको स्वैच्छिक बहिर्गमनपछि दलीय सहमतिका आधारमा गठन भएको अन्तरिम संसद र संसदमा प्रतिनिधित्व गर्ने तत्कालिन नेकपा माओवादीसहितको संलग्नतामा बनेको सरकारले २०६४ सालमा गराएको संविधान सभा निर्वाचनबाट बनेको संविधान सभा जनअपेक्षा विपरीत असफल भइदिँदा जनजिविकाका अन्य सवालहरु स्वभाविक रुपमा ओझेल परे ।

पहिलो पटक सत्ताको स्वादले मात्तिएको नेकपा माओवादी र यसका तत्कालिन नेतृत्वकर्ताहरु यसका मुख्य दोषि हुन् । जुन कुरा पार्टी अध्यक्ष प्रचण्ड स्वयंले जनताले दिएको भोटबाट मात्तिएर हामीले भुइँ छोड्यौं भन्दै आत्माआलोचना गरेबाट पुष्टि हुन्छ ।

संविधान सभा निर्वाचनबाट पाएको जनादेश अनुसार शासन सत्ता सञ्चालन गर्न नसक्नु, संविधान सभाबाट संविधान जारी नगरी भंग गराउनु मा माओवादीको पहिलो हात रह्यो । जनताका धेरै अपेक्षाहरुमाथि कुठाराघात भइरहँदा जनतामा लोकतन्त्रमाथि नै झण्डै अविश्वास पैदा भयो । त्यो गम्भिर गल्तीको सजायँ जनताले २०७० मा भएको संविधान सभा निर्वाचनमा माओवादीलाई दिए । फलस्वरुप माओवादी तेस्रो स्थानमा खुम्चिनु पर्यो । तथापी लोकतान्त्रिक आन्दोलनको नेतृत्वकर्ता नेपाली कांग्रेसमाथि बहुसंख्यक नेपाली जनताले विश्वास गरेर पहिलो दलका रुपमा स्थापित गराए । दोश्रो संविधान सभा नेपाली कांग्रेसको नेतृत्वमा सफल बन्यो । फलस्वरुप सवै नेपालीजनको आकांक्षा पुरा गर्न २०७२ असोज ३ गते नेपालको संविधान–२०७२ जारी भयो । जनअपेक्षा अर्थात जनताको आशा केवल नयाँ संविधान मात्रै होइन र संविधानमा मात्रै होइन । व्यवहारमा लोकका अधिकार चाहिएको छ । संघीय संविधान प्राप्तीको करीब अढाई बर्षको यो अवधिलाई हेर्ने हो भने मुलुक संघीय संरचनामा गएको छ । कागजी रुपमा जनताका धेरै अधिकार घरदैलोमै स्थापित छन् । संविधान प्राप्तीपछिको समय धेरै होइन । जनतामा लोकतान्त्रिक शासन व्यवस्था भोगाईको समय चाहिं १२ बर्ष काफी पर्याप्त छ ।

के हो त जनअपेक्षा ?

अहिलेको वैज्ञानिक र प्रविधिको युगमा जनता क्षणभरमै परिवर्तनको अनुभुती चाहन्छन् । मुलुक पुरातन शैली र ढाँचाबाट माथि उठ्न सकेको छैन । हिजो राजाको शासन व्यवस्थामा जनताले पाउनु पर्ने प्रशासनिक, र न्यायकि सेवा जस्तो थियो, जनताका घर–घरबाट विदेशिनु पर्ने बाध्यता जस्तो थियो यो १२ बर्ष पुगेको लोकतान्त्रिक कालखण्डमा त्यो भन्दा कम्ती छैन । मालपोत, यातायात, नापी, भन्सार जस्ता निकायमा राजाका कालदेखि जनताले ब्यहोर्नु परेको शास्ती यो जनताको समय लोकतन्त्रमा पनि उस्तै हुनु लोकतन्त्रको अलोकप्रियता हो । लोकतन्त्रमा लोकप्रिय राज्यसत्ता किन अलोकप्रियता तर्फ गमन भईरहेको छ ? जनआन्दोलनका पीडकहरुलाई नै लोकतन्त्रमा सरकारको मुख्य जिम्मेवारी सुम्पिने काम लोकतन्त्रका पक्षधरहरुका लागि सकारात्मक हुन सक्दैन । जनआन्दोलन हुँदै जनमतबाटै स्थापना भएका सरकारहरुले किन जनआन्दोलनका दमनकारीहरुलाई कानुनी कठघरामा ल्याउनका सट्टा लोकतान्त्रिक सरकारको तालाचाबी बुझाएर झण्डै झण्डै प्रधानमन्त्रीकै हैसियतमा पुरयाइयो ? के यो लोकतान्त्रिक व्यवस्थाको अलोकप्रिय काम होइन ?

शहिद र घाइतेका परिवारहरुका पिडा उस्तै छन् । राष्ट्रियताका खोक्रा नाराहरुले नेपाली युवालाई रोजगारी दिन सकेको छ ? रेमिट्यान्सका भरमा मुलुकको अर्थतन्त्र धानिएको यथार्थ हुँदाहुँदै फगत लोकतन्त्रमा फगत लोकप्रियताका लागि मात्रै लगाइएका नाराहरुले लोकतन्त्रलाई नै अलोकप्रिय बनाउने खतरालाई नजर अन्दाज नगरियोस् सुशासन, विकास र जनजिवीकाका सवालमा लोकप्रिय हुने कदम चाल्न ढिलो भईसकेको छ ।

लोकतन्त्रको १२ वर्षमा नेपाली नागरिकमा वढेका चेतनाका स्तरलाई सम्बोधन गर्ने आधार एक थान संविधान मात्रै हो ? लोकतन्त्रको सम्मान चोक चौताराहरुमा दिप प्रज्वलन गरेर लोकतान्त्रिक आन्दोलनका शहिदहरुको फोटोमा दुइ थुँगा फूल चढाउँदैमा हुनेछैन । संविधानसभाले जारी गरेको नेपालको संविधान–२०७२ को प्रभावकारी कार्यन्वयन गर्दै जन चाहनाको सम्बोधननै लोकतन्त्र बलियो बनाउने मुख्य आधार हो । त्यता तर्फ सोच्न सके लोकतान्त्रिक आन्दोलनका शहिदहरुप्रति सच्च श्रद्धा सुमन् ठहरिनेछ ।

मङ्ल, बैशाख ११, २०७५ मा प्रकाशित

यसमा तपाइको मत

विचार/ब्लग बाट अन्य

नीति तथा कार्यक्रममा पुरा हुन सक्ने विकासका आकांक्षा मात्र राखिएको छ: प्रम ओली

काठमाडौं १३ जेठ | प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले सरकारको नीति कार्यक्रमले विकासको आकांक्षा बोकेको बताउनुभएको छ । सरकारले पुरा गर्नसक्ने गरीका आकांक्षा राखिएकोले यो नीति कार्यक्रमलाई महत्वकांक्षी भन्न नमिल्ने प्रधानमन्त्री ओलीले बताउनुभएको छ । गत...

जिल्लास्तरिय उभौली समापन,विभिन्न व्यक्तित्व सम्मानित

दमक,१२ जेठ / किरातीहरुको जिल्लास्तरिय उभौली कार्यक्रम विभिन्न कार्यक्रम गरि विधिवत समापन गरिएको छ । हरेक बर्ष उभौलीका अवसर पारेर जिल्लाभरि राई समुदायले विभिन्न कार्यक्रमहरु गरि मनाउदै आएका छन् । ‘संघीय गणतन्त्र नेपालमा पुख्र्यौली भूमीको...

‘हाटखोलाको बिषय अव पाँच दलको नै मुद्दा बन्यो’

दमक,१२ जेठ / विवादित बनेको दमक–७ स्थित हाटखोलाको सुकुम्बासी बस्तीको विषय अव स्थानीय पाँच दलको मुद्दा भएको दलीय नेतृत्वले जिकीर गरेका छन् । नगरपालिकाले हाटखोलाका सुकुम्बासी बस्तीमा डोजर लगाएर उठिबास गराउन उद्दत भएको भन्दै अव...

झापाको बुद्धशान्तिमा बन्दै गरेको रिङरोडले गति लिँदै

बुधबारे । बुद्धशान्ति गाउँपालिकाको सबै ७ वटै वडाहरुलाई जोड्ने बुद्धशान्ति रिङरोडको निर्माण कार्यले गति लिएको छ । रिङरोड निर्माणका लागि गाउँपालिकाले विभिन्न सडक क्षेत्रमा समिति निर्माण गरी कार्य अगाडी बढाइएको गाउँपालिका अध्यक्ष रमेशकुमार भुजेलले...

यातना दिएका कारण बन्दी तामाङ अस्पतालमा भर्ना

दमक,११ जेठ / चार दिन अघि दमकको एक घरमा बम बिष्फोटको घटनामा संलग्न भएको भनी अनुसन्धानका क्रममा पक्राउ परेका दमक–७ का मिठु कुमार तामाङलाई प्रहरीले हिरासतमा यातना दिएको उनका परिवारजनले आरोप लगाएका छन् । तामाङकी...

सुन तस्करीका मुख्य अभियुक्त गोरे सार्वजनिक, भिडियो सहित

काठमाडौँ, ८ जेठ | साढे ३३ किलो सुन तस्करी प्रकरणका मुख्य अभियुक्त ठानिएका चुडामणि उप्रेती ‘गोरे’लाई गृह मन्त्रालयमा सार्वजनिक गरिएको छ । नेपाल सरकारको २०७४ चैत २० गतेको मन्त्रिपरिषद्को निर्णय र संगठित अपराध ऐन २०७०...

साढे ३३ किलो अबैध सुन काण्डका मुख्य नाई गोरे भनिने चुडामणि उप्रेती पक्राउ

दमक | साढे ३३ किलो अबैध सुन काण्डका मुख्य नाई गोरे भनिने चुडामणि उप्रती पक्राउ परेका छन । उर्लाबारीको सनम शाक्यको हत्यामा समेत संलग्लन रहेका मोरङ उर्लाबारी घर भइ हाल काठमाण्डौमा बसोबास गर्दै आएका उप्रेतीलाई प्रहरीले...

बम विष्फोटको चौतर्फी निन्दा

दमक,७ जेठ /  दमक नगरपालिका वडा नम्बर ७ का वडाध्यक्ष तथा राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी दमक नगर समितिका अध्यक्ष भिमप्रसाद पौडेलको घरमा भएको बम विष्फोटको घटना प्रति चौतर्फी निन्दा गरिएको छ । राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टीसहित मानवअधिकार...

धानमा अनौठो रोग देखियो,कृषक चिन्तीत

दमक ,७ जेठ । झापा, दमकका कृषकहरुले लगाएको चैते धानमा अनौठो रोग देखा परेको छ । मुख्य नगदेबालीका रुपमा रहेको चैते धानमा एक्कासी रोग देखापर्न थालेपछि यस क्षेत्रका कृषकहरु चिन्तीत बनेका हुन् । दमक– १०...

वडाध्यक्ष पौडेलको घरमा बम बिष्फोट ,दुई घाइते

दमक,६ जेठ / झापाको दमक –७ का वडाध्यक्ष भीम पौड्यालको घरमा आज राती अज्ञात समूहले बम विष्फोट गराएको छ । विष्फोटबाट छर्रा लागेर सर्वसाधारण एक महिलासहित दुई जना घाईते हुनुका साथै पक्की घरमा सामान्य...