लोकतन्त्रको १२ बर्ष ! कति लोकप्रिय कति अलोकप्रिय ?

आजको दिन नेपालीजनले गर्वका साथ १२ औं लोकतन्त्र दिवस मनाउँदै आएका थियौंं ।

विष्णु पौडेल

२०६३ साल वैशाख ११ गते अर्थात १२ बर्ष अघि आजको दिन नेपालको राजनीतिक व्यवस्था परिवर्तनको इतिहासमा महत्वपूर्ण दिन । आजको दिन नेपालीजनले गर्वका साथ १२ औं लोकतन्त्र दिवस मनाउँदै आएका थियौंं । यस दिन दिइदै आएको सार्वजनिक विदा भने कटौती भईसकेको छ ।

लोकतन्त्र अर्थात जनतामाथि जनताकै प्रतिनिधिबाट शुरु भएको शासन अभ्यासको यो १२ बर्षलाई संख्यात्मक हिसाबबाट कम्ती मान्न सकिएला तर नेपालको राजनीतिक परिवर्तनको इतिहासलाई हेर्ने हो भने यो एउटा राजनीतिक व्यवस्थाको अनुभव र अनुभुतीका लागि काफी समय हो । नेपालको संबैधानिक राजतन्त्रलाई जनताको बलमा शुरु भएको जनआन्दोलन २०६२-०६३ ले आजकै दिन घुँडा टेकाएको आम जनमानसमा ताजै छ । त्यो जनआन्दोलनको अन्तिम दिन २०६३ वैशाख ११ अर्थात १२ बर्ष अघि आजकै दिन तत्कालिन राजा ज्ञानेन्द्र शाहले विघठित संसद् पुनःस्थापना गर्दै जनताको नासो जनतालाई नै दिएँ भन्दै नारायणहिटी दरबारबाट बाहिरिएका थिए ।

त्यो गर्वानुभुति गराउने ऐतिहासिक आन्दोलनका बारेमा एकाथरीले जे सुकै टिप्पणी गरेपनि त्यो आन्दोलन जनताका अधिकार स्थापनाका लागि र शाही सत्तालाई सधैंका लागि विदा गर्दै जनसत्ता स्थापित गर्ने कदममा महत्वपूर्ण थियो । त्यो यथार्थलाई स्वयम् तत्कालिन राजा ज्ञानेन्द्रले समेत आत्मसाथ गरेरै जनताको नासो जनतालाई नै फिर्ता गरेको घोषणा गरेको यथार्थ कसैले लुकाएर लुक्दैन ।

यहि सन्दर्भमा बन्दुकको नालबाट राज्यसत्ता कब्जाको सपना देखेर रक्तपातपूर्ण जनयुद्धमा होमिएको तत्कालिन नेकपा माओवादी र नेपाली कांग्रेसको नेतृत्वमा रहेको शान्तिपूर्ण सडक आन्दोलनकारी तत्कालिन सात राजनीतिक दलहरुका बीचमा १२ बुँदे सहमति भई शुरु भएको १९ दिने ऐतिहाँसिक जनआन्दोलनको यथार्थलाई पनि बंग्याउनु गल्ती हुनेछ ।

दोषी को ?

मुलुकमा राजनीतिक परिवर्तनको श्रृखंलामा २०६२-०६३ को जनआन्दोलन अर्को एउटा इँटा बनेको यथार्थ त छदैछ तर यससंगै जनताको अपेक्षा फेरी–फेरी यो श्रृखंला दोहोर्याउनु नपरोस भन्नेनै थियो । राजनीतिक बहसका क्रममा २००७ सालको हाराहारीदेखिनै उठेको महत्वपूर्ण एजेण्डा थियो संविधान सभा । आधा शताब्दीपछिको जनआन्दोलन ६२-६३ ले जनताको संविधान जनताकै प्रतिनिधिबाट लेख्ने थलो संविधान सभाको अपेक्षा राखेको थियो । जनआन्दोलनकै दबाबमा ११ वैशाखमा तत्कालिन राजाको स्वैच्छिक बहिर्गमनपछि दलीय सहमतिका आधारमा गठन भएको अन्तरिम संसद र संसदमा प्रतिनिधित्व गर्ने तत्कालिन नेकपा माओवादीसहितको संलग्नतामा बनेको सरकारले २०६४ सालमा गराएको संविधान सभा निर्वाचनबाट बनेको संविधान सभा जनअपेक्षा विपरीत असफल भइदिँदा जनजिविकाका अन्य सवालहरु स्वभाविक रुपमा ओझेल परे ।

पहिलो पटक सत्ताको स्वादले मात्तिएको नेकपा माओवादी र यसका तत्कालिन नेतृत्वकर्ताहरु यसका मुख्य दोषि हुन् । जुन कुरा पार्टी अध्यक्ष प्रचण्ड स्वयंले जनताले दिएको भोटबाट मात्तिएर हामीले भुइँ छोड्यौं भन्दै आत्माआलोचना गरेबाट पुष्टि हुन्छ ।

संविधान सभा निर्वाचनबाट पाएको जनादेश अनुसार शासन सत्ता सञ्चालन गर्न नसक्नु, संविधान सभाबाट संविधान जारी नगरी भंग गराउनु मा माओवादीको पहिलो हात रह्यो । जनताका धेरै अपेक्षाहरुमाथि कुठाराघात भइरहँदा जनतामा लोकतन्त्रमाथि नै झण्डै अविश्वास पैदा भयो । त्यो गम्भिर गल्तीको सजायँ जनताले २०७० मा भएको संविधान सभा निर्वाचनमा माओवादीलाई दिए । फलस्वरुप माओवादी तेस्रो स्थानमा खुम्चिनु पर्यो । तथापी लोकतान्त्रिक आन्दोलनको नेतृत्वकर्ता नेपाली कांग्रेसमाथि बहुसंख्यक नेपाली जनताले विश्वास गरेर पहिलो दलका रुपमा स्थापित गराए । दोश्रो संविधान सभा नेपाली कांग्रेसको नेतृत्वमा सफल बन्यो । फलस्वरुप सवै नेपालीजनको आकांक्षा पुरा गर्न २०७२ असोज ३ गते नेपालको संविधान–२०७२ जारी भयो । जनअपेक्षा अर्थात जनताको आशा केवल नयाँ संविधान मात्रै होइन र संविधानमा मात्रै होइन । व्यवहारमा लोकका अधिकार चाहिएको छ । संघीय संविधान प्राप्तीको करीब अढाई बर्षको यो अवधिलाई हेर्ने हो भने मुलुक संघीय संरचनामा गएको छ । कागजी रुपमा जनताका धेरै अधिकार घरदैलोमै स्थापित छन् । संविधान प्राप्तीपछिको समय धेरै होइन । जनतामा लोकतान्त्रिक शासन व्यवस्था भोगाईको समय चाहिं १२ बर्ष काफी पर्याप्त छ ।

के हो त जनअपेक्षा ?

अहिलेको वैज्ञानिक र प्रविधिको युगमा जनता क्षणभरमै परिवर्तनको अनुभुती चाहन्छन् । मुलुक पुरातन शैली र ढाँचाबाट माथि उठ्न सकेको छैन । हिजो राजाको शासन व्यवस्थामा जनताले पाउनु पर्ने प्रशासनिक, र न्यायकि सेवा जस्तो थियो, जनताका घर–घरबाट विदेशिनु पर्ने बाध्यता जस्तो थियो यो १२ बर्ष पुगेको लोकतान्त्रिक कालखण्डमा त्यो भन्दा कम्ती छैन । मालपोत, यातायात, नापी, भन्सार जस्ता निकायमा राजाका कालदेखि जनताले ब्यहोर्नु परेको शास्ती यो जनताको समय लोकतन्त्रमा पनि उस्तै हुनु लोकतन्त्रको अलोकप्रियता हो । लोकतन्त्रमा लोकप्रिय राज्यसत्ता किन अलोकप्रियता तर्फ गमन भईरहेको छ ? जनआन्दोलनका पीडकहरुलाई नै लोकतन्त्रमा सरकारको मुख्य जिम्मेवारी सुम्पिने काम लोकतन्त्रका पक्षधरहरुका लागि सकारात्मक हुन सक्दैन । जनआन्दोलन हुँदै जनमतबाटै स्थापना भएका सरकारहरुले किन जनआन्दोलनका दमनकारीहरुलाई कानुनी कठघरामा ल्याउनका सट्टा लोकतान्त्रिक सरकारको तालाचाबी बुझाएर झण्डै झण्डै प्रधानमन्त्रीकै हैसियतमा पुरयाइयो ? के यो लोकतान्त्रिक व्यवस्थाको अलोकप्रिय काम होइन ?

शहिद र घाइतेका परिवारहरुका पिडा उस्तै छन् । राष्ट्रियताका खोक्रा नाराहरुले नेपाली युवालाई रोजगारी दिन सकेको छ ? रेमिट्यान्सका भरमा मुलुकको अर्थतन्त्र धानिएको यथार्थ हुँदाहुँदै फगत लोकतन्त्रमा फगत लोकप्रियताका लागि मात्रै लगाइएका नाराहरुले लोकतन्त्रलाई नै अलोकप्रिय बनाउने खतरालाई नजर अन्दाज नगरियोस् सुशासन, विकास र जनजिवीकाका सवालमा लोकप्रिय हुने कदम चाल्न ढिलो भईसकेको छ ।

लोकतन्त्रको १२ वर्षमा नेपाली नागरिकमा वढेका चेतनाका स्तरलाई सम्बोधन गर्ने आधार एक थान संविधान मात्रै हो ? लोकतन्त्रको सम्मान चोक चौताराहरुमा दिप प्रज्वलन गरेर लोकतान्त्रिक आन्दोलनका शहिदहरुको फोटोमा दुइ थुँगा फूल चढाउँदैमा हुनेछैन । संविधानसभाले जारी गरेको नेपालको संविधान–२०७२ को प्रभावकारी कार्यन्वयन गर्दै जन चाहनाको सम्बोधननै लोकतन्त्र बलियो बनाउने मुख्य आधार हो । त्यता तर्फ सोच्न सके लोकतान्त्रिक आन्दोलनका शहिदहरुप्रति सच्च श्रद्धा सुमन् ठहरिनेछ ।

मङ्ल, बैशाख ११, २०७५ मा प्रकाशित

यसमा तपाइको मत

विचार/ब्लग बाट अन्य

दमकमा कांग्रेसले शिक्षा नियमावली जलायो

दमक,३१ साउन / झापाको दमक नगरपालिकाले जारी गरेको शिक्षा नियमावली नेपाली कांग्रेसले जलाएको छ । आफ्ना आसेपासेलाई मात्रै खुसी पार्ने उद्देश्यले शिक्षा नियमावली ल्याएको भन्दै कांग्रेसले विहिबार नगरपालिका घेराउ गर्दे सो नियमावलीको पुस्तिका जलाएको हो...

‘फोहरलाई मोहर’ बनाउन पाँच नगरपालिका एकजुट

झापा, ३१ साउन । फोहरमैला व्यवस्थापन गर्न झापाका पाँच नगरपालिका सहकार्य गर्दै अघि बढ्ने भएका छन् । फोहरमैला मुख्य चुनौतीका रुपमा देखिन थालेपछि त्यसको व्यवस्थापनसँगै ‘फोहरलाई मोहर’ बनाउन नगरपालिका एकजुट भएका हुन् । जिल्लाको कनकाई, बिर्तामोड,...

टिमाई खोलामा बढ्यो तस्करी, प्रहरीकै मिलेमत्तोको आशंका, स्थानीय आक्रोशित

बिर्तामोड । सरकारले वर्षाको समयमा असार एक गतेदेखि भदौ मसान्तसम्म नदीजन्य वस्तु निकासीमा रोक लगाएपनि झापाको बुद्धशान्ति गाँउपालिकामा रहेको टिमाई खोलामा भने नदीजन्य वस्तु ढुंङ्गा, गिट्टी, बालुवा उत्खनन् तथा निकासी नरोकिएको स्थानियले बताएका छन्...

चैतको खडेरीमा पनि नसुक्ने साउनेपानी कुवा मध्य साउनमा सुक्छ

नबिना कुइकेल शान्तिनगर । वर्षै भरी पानी भरीभराउ हुन्छ तर साउन महिना शुरु भएपछी पानी अली कम हुदै जाने र मध्य साउनमा दुइ,तिन दिन पानी सुक्ने पानीले जलामयहुने मध्य बर्खा साउनमा कुवामा पानी सुक्छ भन्दा पत्यार...

वर्तमान सरकारका ५ महिने मुख्य ३५ उपलब्धी [विस्तृत विवरणसहित]

काठमाडौं । वर्तमान सरकारले पाँच महिने उपलब्धी सार्वजनिक गरेको छ । नेकपा अध्यक्ष केपी शर्मा ओली नेतृतवको वर्तमान सरकारले पाँच महिनाको अवधिमा गरेको उपलब्धीहरु सार्वजनिक गरेको हो । सरकारले सिण्डिकेटको अन्त्य, सुन तस्करमाथि कारबाही, सार्वजनिक...

जेसीज सामुदायिक भवनका लागि २२ लाखको सहयोग घोषणा

बिर्तामोड,साउन २७ । वीरता जेसीजले निर्माण गर्न लागेको सामुदायिक भवनका लागि आइतवार एकैदिन विभिन्न दाताहरुले २२ लाख रुपैयाँभन्दा बढी सहयोग प्रदान गर्ने घोषणा गरेका छन् । अन्तराष्ट्रिय युवा दिवसको अवसर पारी वीरता जेसीजका अध्यक्ष एकराज...

दमकमा एक वर्षमा ७ सय व्यवसाय थपिए

दमक,२५ साउन / झापाको दमकमा व्यवसायीक आर्कषण बन्दै गएको छ । पूर्वी पहाडदेखि ग्रामीण भेगका मानिसहरु रोजगारी र दमकमा बसाईसरेसंगै व्यापार ,व्यवसायमा दिनानुदिन आर्कषण बन्दै गएको हो । दमक उद्योग वाणिज्य संघका अनुसार दमकमा बर्सेनी...

मन्दिरका सचिव विष्ट र सदस्य भण्डारी कारवाहीमा

दमक,२४ साउन/ मन्दिर निर्माणमा आर्थिक अनियमितता गरेको आरोपमा दमकको एक मन्दिरका सचिव र सदस्य कारवाहीमा परेका छन् । दमक–१० स्थित शिव मन्दिर निर्माणको क्रममा आर्थिक अनियमितता भएको पाईएपछि मन्दिरका सचिव चन्द्रवहादुर विष्ट र सदस्य...

दमकमा आर्कषक ‘फनपार्क’ बन्दै

दमक,२३ साउन / झापाको दमकमा सुविधासम्पन्नसहित आर्कषक फनपार्क वन्ने भएको छ । दमकमा मनोरञ्जनस्थलको अभाव भईरहेको वेला दमक–२ स्थित भाङवारीमा स्थानीय युवा व्यवसायीहरुले करोडौको लागतमा फन पार्क वनाउन लागेका हुन् । फन पार्कको नाम ‘हाम्रो...

औकात भन्दा माथि उठ्ने संकल्प

जीवनका भिन्न भिन्न कालखण्डमा भिन्न भिन्न मानिसहरुले गरेका भिन्न भिन्न अनुभुतिका आधारमा सफलताको अर्थ पनि भिन्न भिन्न नै हुने गरेको हामीले सुनेका छौँ, अनुभव गरेका छौँ। जस्तै कसैका लागि नाम कमाउनु, कसैका लागि पैसा...