लोकतन्त्रको १२ बर्ष ! कति लोकप्रिय कति अलोकप्रिय ?

आजको दिन नेपालीजनले गर्वका साथ १२ औं लोकतन्त्र दिवस मनाउँदै आएका थियौंं ।

विष्णु पौडेल

२०६३ साल वैशाख ११ गते अर्थात १२ बर्ष अघि आजको दिन नेपालको राजनीतिक व्यवस्था परिवर्तनको इतिहासमा महत्वपूर्ण दिन । आजको दिन नेपालीजनले गर्वका साथ १२ औं लोकतन्त्र दिवस मनाउँदै आएका थियौंं । यस दिन दिइदै आएको सार्वजनिक विदा भने कटौती भईसकेको छ ।

लोकतन्त्र अर्थात जनतामाथि जनताकै प्रतिनिधिबाट शुरु भएको शासन अभ्यासको यो १२ बर्षलाई संख्यात्मक हिसाबबाट कम्ती मान्न सकिएला तर नेपालको राजनीतिक परिवर्तनको इतिहासलाई हेर्ने हो भने यो एउटा राजनीतिक व्यवस्थाको अनुभव र अनुभुतीका लागि काफी समय हो । नेपालको संबैधानिक राजतन्त्रलाई जनताको बलमा शुरु भएको जनआन्दोलन २०६२-०६३ ले आजकै दिन घुँडा टेकाएको आम जनमानसमा ताजै छ । त्यो जनआन्दोलनको अन्तिम दिन २०६३ वैशाख ११ अर्थात १२ बर्ष अघि आजकै दिन तत्कालिन राजा ज्ञानेन्द्र शाहले विघठित संसद् पुनःस्थापना गर्दै जनताको नासो जनतालाई नै दिएँ भन्दै नारायणहिटी दरबारबाट बाहिरिएका थिए ।

त्यो गर्वानुभुति गराउने ऐतिहासिक आन्दोलनका बारेमा एकाथरीले जे सुकै टिप्पणी गरेपनि त्यो आन्दोलन जनताका अधिकार स्थापनाका लागि र शाही सत्तालाई सधैंका लागि विदा गर्दै जनसत्ता स्थापित गर्ने कदममा महत्वपूर्ण थियो । त्यो यथार्थलाई स्वयम् तत्कालिन राजा ज्ञानेन्द्रले समेत आत्मसाथ गरेरै जनताको नासो जनतालाई नै फिर्ता गरेको घोषणा गरेको यथार्थ कसैले लुकाएर लुक्दैन ।

यहि सन्दर्भमा बन्दुकको नालबाट राज्यसत्ता कब्जाको सपना देखेर रक्तपातपूर्ण जनयुद्धमा होमिएको तत्कालिन नेकपा माओवादी र नेपाली कांग्रेसको नेतृत्वमा रहेको शान्तिपूर्ण सडक आन्दोलनकारी तत्कालिन सात राजनीतिक दलहरुका बीचमा १२ बुँदे सहमति भई शुरु भएको १९ दिने ऐतिहाँसिक जनआन्दोलनको यथार्थलाई पनि बंग्याउनु गल्ती हुनेछ ।

दोषी को ?

मुलुकमा राजनीतिक परिवर्तनको श्रृखंलामा २०६२-०६३ को जनआन्दोलन अर्को एउटा इँटा बनेको यथार्थ त छदैछ तर यससंगै जनताको अपेक्षा फेरी–फेरी यो श्रृखंला दोहोर्याउनु नपरोस भन्नेनै थियो । राजनीतिक बहसका क्रममा २००७ सालको हाराहारीदेखिनै उठेको महत्वपूर्ण एजेण्डा थियो संविधान सभा । आधा शताब्दीपछिको जनआन्दोलन ६२-६३ ले जनताको संविधान जनताकै प्रतिनिधिबाट लेख्ने थलो संविधान सभाको अपेक्षा राखेको थियो । जनआन्दोलनकै दबाबमा ११ वैशाखमा तत्कालिन राजाको स्वैच्छिक बहिर्गमनपछि दलीय सहमतिका आधारमा गठन भएको अन्तरिम संसद र संसदमा प्रतिनिधित्व गर्ने तत्कालिन नेकपा माओवादीसहितको संलग्नतामा बनेको सरकारले २०६४ सालमा गराएको संविधान सभा निर्वाचनबाट बनेको संविधान सभा जनअपेक्षा विपरीत असफल भइदिँदा जनजिविकाका अन्य सवालहरु स्वभाविक रुपमा ओझेल परे ।

पहिलो पटक सत्ताको स्वादले मात्तिएको नेकपा माओवादी र यसका तत्कालिन नेतृत्वकर्ताहरु यसका मुख्य दोषि हुन् । जुन कुरा पार्टी अध्यक्ष प्रचण्ड स्वयंले जनताले दिएको भोटबाट मात्तिएर हामीले भुइँ छोड्यौं भन्दै आत्माआलोचना गरेबाट पुष्टि हुन्छ ।

संविधान सभा निर्वाचनबाट पाएको जनादेश अनुसार शासन सत्ता सञ्चालन गर्न नसक्नु, संविधान सभाबाट संविधान जारी नगरी भंग गराउनु मा माओवादीको पहिलो हात रह्यो । जनताका धेरै अपेक्षाहरुमाथि कुठाराघात भइरहँदा जनतामा लोकतन्त्रमाथि नै झण्डै अविश्वास पैदा भयो । त्यो गम्भिर गल्तीको सजायँ जनताले २०७० मा भएको संविधान सभा निर्वाचनमा माओवादीलाई दिए । फलस्वरुप माओवादी तेस्रो स्थानमा खुम्चिनु पर्यो । तथापी लोकतान्त्रिक आन्दोलनको नेतृत्वकर्ता नेपाली कांग्रेसमाथि बहुसंख्यक नेपाली जनताले विश्वास गरेर पहिलो दलका रुपमा स्थापित गराए । दोश्रो संविधान सभा नेपाली कांग्रेसको नेतृत्वमा सफल बन्यो । फलस्वरुप सवै नेपालीजनको आकांक्षा पुरा गर्न २०७२ असोज ३ गते नेपालको संविधान–२०७२ जारी भयो । जनअपेक्षा अर्थात जनताको आशा केवल नयाँ संविधान मात्रै होइन र संविधानमा मात्रै होइन । व्यवहारमा लोकका अधिकार चाहिएको छ । संघीय संविधान प्राप्तीको करीब अढाई बर्षको यो अवधिलाई हेर्ने हो भने मुलुक संघीय संरचनामा गएको छ । कागजी रुपमा जनताका धेरै अधिकार घरदैलोमै स्थापित छन् । संविधान प्राप्तीपछिको समय धेरै होइन । जनतामा लोकतान्त्रिक शासन व्यवस्था भोगाईको समय चाहिं १२ बर्ष काफी पर्याप्त छ ।

के हो त जनअपेक्षा ?

अहिलेको वैज्ञानिक र प्रविधिको युगमा जनता क्षणभरमै परिवर्तनको अनुभुती चाहन्छन् । मुलुक पुरातन शैली र ढाँचाबाट माथि उठ्न सकेको छैन । हिजो राजाको शासन व्यवस्थामा जनताले पाउनु पर्ने प्रशासनिक, र न्यायकि सेवा जस्तो थियो, जनताका घर–घरबाट विदेशिनु पर्ने बाध्यता जस्तो थियो यो १२ बर्ष पुगेको लोकतान्त्रिक कालखण्डमा त्यो भन्दा कम्ती छैन । मालपोत, यातायात, नापी, भन्सार जस्ता निकायमा राजाका कालदेखि जनताले ब्यहोर्नु परेको शास्ती यो जनताको समय लोकतन्त्रमा पनि उस्तै हुनु लोकतन्त्रको अलोकप्रियता हो । लोकतन्त्रमा लोकप्रिय राज्यसत्ता किन अलोकप्रियता तर्फ गमन भईरहेको छ ? जनआन्दोलनका पीडकहरुलाई नै लोकतन्त्रमा सरकारको मुख्य जिम्मेवारी सुम्पिने काम लोकतन्त्रका पक्षधरहरुका लागि सकारात्मक हुन सक्दैन । जनआन्दोलन हुँदै जनमतबाटै स्थापना भएका सरकारहरुले किन जनआन्दोलनका दमनकारीहरुलाई कानुनी कठघरामा ल्याउनका सट्टा लोकतान्त्रिक सरकारको तालाचाबी बुझाएर झण्डै झण्डै प्रधानमन्त्रीकै हैसियतमा पुरयाइयो ? के यो लोकतान्त्रिक व्यवस्थाको अलोकप्रिय काम होइन ?

शहिद र घाइतेका परिवारहरुका पिडा उस्तै छन् । राष्ट्रियताका खोक्रा नाराहरुले नेपाली युवालाई रोजगारी दिन सकेको छ ? रेमिट्यान्सका भरमा मुलुकको अर्थतन्त्र धानिएको यथार्थ हुँदाहुँदै फगत लोकतन्त्रमा फगत लोकप्रियताका लागि मात्रै लगाइएका नाराहरुले लोकतन्त्रलाई नै अलोकप्रिय बनाउने खतरालाई नजर अन्दाज नगरियोस् सुशासन, विकास र जनजिवीकाका सवालमा लोकप्रिय हुने कदम चाल्न ढिलो भईसकेको छ ।

लोकतन्त्रको १२ वर्षमा नेपाली नागरिकमा वढेका चेतनाका स्तरलाई सम्बोधन गर्ने आधार एक थान संविधान मात्रै हो ? लोकतन्त्रको सम्मान चोक चौताराहरुमा दिप प्रज्वलन गरेर लोकतान्त्रिक आन्दोलनका शहिदहरुको फोटोमा दुइ थुँगा फूल चढाउँदैमा हुनेछैन । संविधानसभाले जारी गरेको नेपालको संविधान–२०७२ को प्रभावकारी कार्यन्वयन गर्दै जन चाहनाको सम्बोधननै लोकतन्त्र बलियो बनाउने मुख्य आधार हो । त्यता तर्फ सोच्न सके लोकतान्त्रिक आन्दोलनका शहिदहरुप्रति सच्च श्रद्धा सुमन् ठहरिनेछ ।

मङ्ल, बैशाख ११, २०७५ मा प्रकाशित

यसमा तपाइको मत

विचार/ब्लग बाट अन्य

परिवारका तीन जना थलिएपछि बज्रपात

गौरादह,८ माघ । झापाको गौरादह १ को एक परिवारका बाबु छोरा तीनै जना जटिल किसिमका रोगबाट पीडित भएपछि परिवारमाथिनै बज्रपात परेको छ । गौरादह १ का परमेश्वर साहको जिव्रोको क्यान्सर भई उपचार गराएपनि पुन क्यान्सरको...

प्रअ झा हटाईए, आचार्य नियुक्त भए

दमक,८ माघ । पूर्वकै अग्रडी सामुदायिक विद्यालयका रुपमा परिचित दमक २ स्थित हिमालय माध्यमिक विद्यालयका प्रधानाध्यापक विष्णुकान्त झालाई पदबाट हटाईएको छ । काम चलाउ विद्यालय व्यवस्थापन समितिले झालाई प्रअको जिम्मेवारीबाट हटाएर सहायक प्रधानाध्यापक ओमप्रसाद...

युवालाई लिम्बू भाषा सिकाउँदै

झापा , ७ माघ । शनिबार उमा अधिकारी ‘नित्साम हिम्मो पेगिआङ् सकसक निरुम्लो’ अर्थात ‘स्कुलमा पढ्न जाऔँ’ भन्ने शब्द कापीमा कोर्दै भन्दै थिईन्–‘‘बल्ल लेख्न त आयो, बोल्न अझै मुश्किल छ ।’’ किरात याक्थुङ चुम्लुङ मेचीनगरका...

मिगौला रोगी शाहलाई रु ६ लाख बढी सहयोग

दमक,७ माघ । दुवै मिगौलाले काम गर्न छाड्ेपछि डाइलोसिस गरिआएका झापा,गौरादह नगरपालिका वडा नम्बर १ का सुरज शाहका उपचारका लागि रु ६ लाख बढी सहयोग उपलब्ध गराईएको छ । ल्याव असिस्टेन्ट २८ बर्षिय शाहको उपचारमा...

नयाँ सोचका साथ अगाडी वढ्न नेता सिटौलाको जोड

गौरादह ,५ माघ । नेपाली कांग्रेसका नेता एवम् पूर्व महामन्त्री कृष्णप्रसाद सिटौलाले पार्टी सुढिढकरण गर्दै संगठनलाई मजवुत गराउन नयाँ सोच र कार्यनीतिका साथ अगाडी वढ्न आवश्यक रहेको जोड दिएका छन् । कांग्रेस गौरादह नगर समितिले...

कृषि र पर्यटनको प्रवद्र्धन गर्न आवश्यक : मुख्यमन्त्री राई

दमक,५ माघ । प्रदेश १ का मुख्यमन्त्री शेरधन राईले देशलाई समृद्धि तर्फ अगाडी लैजान प्रचुर संभावना बोकेको कृषि र पर्यटनको प्रवद्र्धन गर्न आवश्यक रहेको औल्याएका छन् । देशको विकास र समृद्धि कृषि र पर्यटन क्षेत्रको...

सडक नबनेपछि दीपिनी टोल बासीहरुद्धारा रकम फिर्ताको माग

दमक,३ माघ । समयमै वाटो निर्माण नभएपछि दमक ५ स्थित दीपिनी मार्गका करिव एक सय उपभोक्ताहरुले आफना रकम फिर्ता दिन माग गरेका छन् । उपभोक्ता समितिसहित स्थानीय उपभोक्ताहरुको वृहत भेलाले निर्माणाधिन सडक स्तरनन्तिको काम...

एनआरएन चीनद्धारा कुलमायाको उपचारमा सहयोग

दमक ,२ माघ । आर्थिक अभावका कारण उपचार गर्न बञ्चित भएकी झापा, कमल गाँउपालिका ६ की २२ बर्षिया कुलमाया बस्नेतको उपचारमा सहयोग पुरयाँउन गैरआवासीय नेपाली संघ (एनआरएन ) चीनले रु २ लाख बढी सहयोग...

प्रम ओलीको नगरीको खानेपानीमा कांग्रेस विजयी

दमक,२९ पुस । प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीको नगरी दमकको खानेपानी संस्थामा नेपाली कांग्रेससहितको लोकतान्त्रिक प्यानल विजयी भएको छ । आइतबार सम्पन्न मतपरिणाम अनुसार दमक खानेपानी तथा सरसफाई उपभोक्ता संस्थाको निर्वाचनमा संस्थाको कुल ९ सदस्य...

दमक खानेपानीमा कांग्रेस लोकतान्त्रिक प्यानल विजयी

दमक,२९ पुस । झापाको दमकमा सम्पन्न दमक खानेपानी तथा सरसफाई उपभोक्ता संस्थाको निर्वाचनमा नेपाली कांग्रेससहितको लोकतान्त्रिक प्यानल अधिकांस स्थानमा विजयी भएको छ । उसले बहुमत ल्याउने पक्कापक्की देखिएको छ । नेकपा र राप्रपाको संयुक्त गठबन्धनका...